فصل 1 پيش از اين دانستى كه مقتضاى برهانى كه در فصل سوم گذشت اين بود كه هر « تعيّن مفهومى » و « محدوديت مصداقى » از ذات حق بايد برداشته شود و نيز هرگونه تميّزى در آن‌جا بايد محو شود و حتى خود همين حكم به محو هر تميّز نيز از مقام ذات منتفى خواهد بود . و از اين‌جا دانسته مىشود كه استعمال لفظ « مقام » و « مرتبه » و مانند اينها در آن‌جا مجازى بوده و از باب ضيق تعبير است . و نيز آشكار مىگردد كه « توحيد ذاتى » به معناى شناخت ذات خداوند از آن جهت كه ذات خداوند است مستحيل و ناممكن خواهد بود ، زيرا شناخت يك رابطه و نسبتى است بين شناسنده و شناخته شونده و تو دانستى كه همه نسبت‌ها و رابطه‌ها در آن‌جا معدوم و نابودند و در آن‌جا نسبتى در كار نيست و تنها شناختى كه مىتوان در مورد او ( مقام ذات خداوند ) بدست آورد همانا شناخت « اسم » اوست نه « ذات » او چه احاطهء علمى به مقام ذات حق ميسّر نيست . « 1 » و آنچه كه گفته‌اند كه معرفت به اندازه عارف است و مقدار شناخت

--> ( 1 ) . معرفت اكتناهى و درك كُنه ذات حق به هيچ وجه ميسور احدى نيست و ذات اقدس واجب الوجود - / جلّ اسمه - / مدرك و معلوم غير خود قرار نمىگيرد نه به « علم حصولى ارتسامى » و نه به « علم حضورى اشراقى » و نه به عنوان « تعقل » و نه به عنوان « تخيل » و نه به نحو « احساس » . و اين از عميق‌ترين مباحث الهيات و مسائل فلسفه اسلامى است . خداوند « محيط » بر همه اشياء است كه : « اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً » ، لا جرم « محاط » هيچ شيئى واقع نخواهد شد و اكتناه‌پذير نخواهد بود . در روايات ما اشارات و تصريحات زيادى نسبت به اين مطلب وجود دارد كه علاقه‌مندان مىتوانند به باب « التوحيد و نفى التشبيه » از كتاب شريف توحيد صدوق رحمه الله مراجعه نمايند . خطبه‌هاى توحيدى نهج البلاغه نيز سرشار از نكات و لطائف و مطالب بلند و عميق حكمت‌آميز در اين خصوص مىباشد . منابع زير نيز براى تحقيق بيشتر قابل مراجعه است : 1 . اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ج 5 . 2 . مجموعه معارف قرآن ، مصباح يزدى ، ج 1 ، خداشناسى . 3 . لمعات الهيه ، ملاعبداللَّه زنوزى . 4 . تفسير موضوعى قرآن كريم ، استاد آية اللَّه جوادى آملى . 5 . حكمت الهى ، محىالدين الهى قمشه‌اى . 6 . نصوص الحكم بر فصوص الحكم ، استاد آية ا لله حسن زاده آملى . 7 . منتخب الخاقانى فى كشف حقايق عرفانى ، ملاعبداللَّه زنوزى ، تصحيح نجيب مايل هروى انتشارات مولى